پرش به متن
محاسب ۳۶۵ نرم‌افزار حسابداری، انبار و فروش
مردی گوشی‌ای با صفحه‌ی محصول یک فروشگاه را جلوی نقشه‌ی مسیر مشتری گرفته که فقط سه گام میانی‌اش آبی است؛ تفاوت ui و ux، یعنی صفحه و کل مسیر.

تفاوت UI و UX به زبان ساده و پیش‌نیاز یادگیری

نسخه‌ی صوتی این مقاله ۰:۰۰۷:۴۲

تفاوت UI و UX به زبان ساده این است: رابط کاربری (UI) چیزی است که روی صفحه می‌بینید و با آن کار می‌کنید، و تجربه‌ی کاربری (UX) کل تجربه‌ی کسی است که از یک محصول یا خدمت استفاده می‌کند. رابط کاربری بخشی از تجربه است، نه همه‌ی آن.

تعریف دقیق، از منبع

گروه نیلسن نورمن (Nielsen Norman Group)، یکی از معتبرترین مرجع‌های این حوزه، تجربه‌ی کاربری را این‌طور تعریف می‌کند: تجربه‌ی کاربری همه‌ی جنبه‌های ارتباط کاربر نهایی با شرکت، خدمات و محصولاتش را در بر می‌گیرد. همان متن تأکید می‌کند که تجربه‌ی کامل باید از رابط کاربری جدا دیده شود، هرچند رابط بخش بسیار مهمی از آن است.

مثال خود آن متن روشن است: سایتی را تصور کنید که برای پیدا کردن فیلم، رابطی بی‌نقص دارد. اگر فیلمی که دنبالش هستید در فهرست سایت نباشد، تجربه بد است، هر قدر رابط خوب باشد. رابط خوب، تجربه‌ی بد را نجات نمی‌دهد.

یک مثال از کسب‌وکار ایرانی

فروشگاه اینترنتی لوازم‌التحریری را در نظر بگیرید که صفحه‌هایش زیبا، دکمه‌هایش روشن و فرم خریدش کوتاه است. این‌ها رابط کاربری خوب است. حالا فرض کنید هزینه‌ی ارسال فقط در صفحه‌ی آخر نشان داده می‌شود، سفارش یک هفته دیر می‌رسد و شماره‌ی پشتیبانی جواب نمی‌دهد. هیچ‌کدام از این‌ها در رابط نیست، ولی همه‌شان بخشی از تجربه‌ی خریدارند.

پس وقتی خریداری می‌گوید «خرید از این سایت اذیتم کرد»، ممکن است مشکل اصلاً در صفحه نباشد. طراح تجربه‌ی کاربری اول همین را می‌پرسد: مشکل کجای مسیر است؟

مسیر خرید از یک فروشگاه اینترنتی در شش گام؛ سه گام روی صفحه و سه گام بیرون از آن گام ۱ پیدا کردن فروشگاه، گام ۲ دیدن کالا و قیمت، گام ۳ سبد و پرداخت، گام ۴ پیگیری سفارش، گام ۵ ارسال و تحویل، گام ۶ پشتیبانی و بازگشت کالا. گام‌های ۲ تا ۴ روی صفحه‌اند و رابط کاربری دارند؛ تجربه‌ی کاربری همه‌ی شش گام است. مسیر خرید در شش گام گام ۱ پیدا کردن فروشگاه گام ۲ دیدن کالا و قیمت گام ۳ سبد و پرداخت گام ۴ پیگیری سفارش گام ۵ ارسال و تحویل گام ۶ پشتیبانی و بازگشت کالا بنفش: روی صفحه، یعنی رابط کاربری مسیر خرید از یک فروشگاه اینترنتی در شش گام؛ سه گام روی صفحه و سه گام بیرون از آن گام ۱ پیدا کردن فروشگاه، گام ۲ دیدن کالا و قیمت، گام ۳ سبد و پرداخت، گام ۴ پیگیری سفارش، گام ۵ ارسال و تحویل، گام ۶ پشتیبانی و بازگشت کالا. گام‌های ۲ تا ۴ روی صفحه‌اند و رابط کاربری دارند؛ تجربه‌ی کاربری همه‌ی شش گام است. مسیر خرید در شش گام گام ۱ پیدا کردن فروشگاه گام ۲ دیدن کالا و قیمت گام ۳ سبد و پرداخت گام ۴ پیگیری سفارش گام ۵ ارسال و تحویل گام ۶ پشتیبانی و بازگشت کالا بنفش: روی صفحه، یعنی رابط کاربری
مسیر خرید شش گام دارد؛ رابط کاربری فقط در سه گام آن حضور دارد. تجربه‌ی کاربری همه‌ی شش گام است.
سبد خرید با هزینه‌ی ارسال پنهان تا گام آخر، در برابر سبدی که هزینه‌ی ارسال را از اول نشان می‌دهد هر دو صفحه رابط مرتبی دارند. در اولی جمع ۶۸۰ هزار تومان است و در گام آخر ۸۵ هزار تومان ارسال اضافه می‌شود. در دومی هزینه‌ی ارسال به تهران در خود سبد است و جمع کل ۷۶۵ هزار تومان از اول دیده می‌شود. رابط خوب، تجربه‌ی بد مثال فروشگاه لوازم‌التحریر؛ عددها نمونه‌اند پیش: هزینه‌ی ارسال در گام آخر سبد خرید دفتر سیمی ۲۴۰ هزار جامدادی ۴۴۰ هزار جمع ۶۸۰ هزار تومان پرداخت گام آخر: ارسال ۸۵ هزار تومان جمع تازه: ۷۶۵ هزار تومان پس: هزینه‌ی ارسال در سبد سبد خرید دفتر سیمی ۲۴۰ هزار جامدادی ۴۴۰ هزار ارسال به تهران ۸۵ هزار جمع کل ۷۶۵ هزار تومان پرداخت هر دو صفحه رابط مرتبی دارند. تفاوت در تجربه است: در دومی خریدار پیش از پرداخت همه‌ی هزینه را می‌بیند و در گام آخر غافلگیر نمی‌شود. سبد خرید با هزینه‌ی ارسال پنهان تا گام آخر، در برابر سبدی که هزینه‌ی ارسال را از اول نشان می‌دهد هر دو صفحه رابط مرتبی دارند. در اولی جمع ۶۸۰ هزار تومان است و در گام آخر ۸۵ هزار تومان ارسال اضافه می‌شود. در دومی هزینه‌ی ارسال به تهران در خود سبد است و جمع کل ۷۶۵ هزار تومان از اول دیده می‌شود. رابط خوب، تجربه‌ی بد مثال فروشگاه لوازم‌التحریر؛ عددها نمونه‌اند پیش: هزینه‌ی ارسال در گام آخر سبد خرید دفتر سیمی ۲۴۰ هزار جامدادی ۴۴۰ هزار جمع ۶۸۰ هزار تومان پرداخت گام آخر: ارسال ۸۵ هزار تومان جمع تازه: ۷۶۵ هزار تومان پس: هزینه‌ی ارسال در سبد سبد خرید دفتر سیمی ۲۴۰ هزار جامدادی ۴۴۰ هزار ارسال به تهران ۸۵ هزار جمع کل ۷۶۵ هزار تومان پرداخت هر دو صفحه رابط مرتبی دارند. تفاوت در تجربه است: در دومی خریدار پیش از پرداخت همه‌ی هزینه را می‌بیند و در گام آخر غافلگیر نمی‌شود.
رابط هر دو صفحه مرتب است و تفاوت در تجربه است: خریدار سبد دوم پیش از پرداخت جمع کل را می‌بیند. عددها نمونه‌اند.

جدول تفاوت UI و UX

پرسشرابط کاربری (UI)تجربه‌ی کاربری (UX)
پرسش اصلیاین صفحه چطور دیده و به کار برده می‌شود؟کاربر کارش را از اول تا آخر چطور انجام می‌دهد؟
دامنهصفحه‌ها، اجزا، رنگ، قلم و چیدمانهمه‌ی برخوردها با محصول و خدمت، روی صفحه و بیرون از آن
خروجی نمونهماکت، سیستم طراحی، کتابخانه‌ی اجزاجریان کاربر، یافته‌های پژوهش، نتیجه‌ی آزمون
سنجشخوانایی، یکدستی، کنتراستآیا کاربر کارش را بدون گیر کردن تمام کرد
نمونه‌ی ایراددکمه‌ی کم‌رنگی که دیده نمی‌شودهزینه‌ی ارسالی که فقط در گام آخر معلوم می‌شود

کاربردپذیری کجای این تصویر است

واژه‌ی سومی هم هست که با این دو قاطی می‌شود: کاربردپذیری (usability). به تعریف گروه نیلسن نورمن، کاربردپذیری یعنی مردم چقدر آسان می‌توانند یک کار را با یک رابط به نتیجه برسانند، و آن را ویژگی کیفی خود رابط می‌دانند. یعنی کاربردپذیری درباره‌ی رابط است و تجربه‌ی کاربری از آن بزرگ‌تر.

همین منبع برای کاربردپذیری پنج جزء نام می‌برد:

  • یادگیری‌پذیری: کاربر بار اول چقدر آسان کار را انجام می‌دهد.
  • کارایی: پس از یاد گرفتن، چقدر سریع کار می‌کند.
  • به‌یادماندنی بودن: پس از مدتی دوری، چقدر زود دوباره راه می‌افتد.
  • خطا: چقدر خطا می‌کند و چقدر آسان از آن بیرون می‌آید.
  • رضایت: کار با رابط چقدر خوشایند است.

همان منبع یادآوری می‌کند که کاربردپذیری همیشه نسبی است: برای چه کسی، برای چه کاری و در چه شرایطی.

ده اصل کاربردپذیری، نقطه‌ی شروع هر دو

یاکوب نیلسن ده قاعده‌ی سرانگشتی برای سنجش رابط نوشته است که به گفته‌ی خود او، از ۱۹۹۴ تا امروز تغییر نکرده‌اند. یاد گرفتن همین ده اصل، سریع‌ترین راه برای دیدن ایراد یک صفحه است، چه آن را خودتان ساخته باشید چه Claude:

  1. نشان دادن وضعیت سامانه
  2. هم‌خوانی سامانه با دنیای واقعی
  3. کنترل و آزادی کاربر
  4. یکدستی و پیروی از استانداردها
  5. پیشگیری از خطا
  6. شناختن به‌جای به خاطر سپردن
  7. انعطاف و کارایی در استفاده
  8. طراحی زیبا و کمینه
  9. کمک به کاربر برای شناختن، فهمیدن و جبران خطا
  10. راهنما و مستندات

هر کدام از این اصل‌ها در واژه‌نامه هم آمده است.

دکمه‌ی پرداخت بدون پاسخ در برابر دکمه‌ای که وضعیت پرداخت را نشان می‌دهد در نسخه‌ی پیش پس از زدن دکمه چیزی عوض نمی‌شود و خریدار دوباره می‌زند. در نسخه‌ی پس دکمه چرخنده و عبارت در حال پرداخت می‌گیرد، نوار پیشرفت دیده می‌شود و در پایان پیام پرداخت انجام شد می‌آید. نشان دادن وضعیت سامانه اصل نخست از ده اصل کاربردپذیری نیلسن پیش: بدون پاسخ پرداخت ۷۶۵ هزار تومان دو بار پس از زدن هیچ چیز عوض نمی‌شود؛ خریدار شک می‌کند و دوباره می‌زند. پس: در جریان، سپس انجام شد در حال پرداخت درگاه بانک در حال پاسخ است پرداخت انجام شد کاربر باید بداند کارش شروع شد، در جریان است یا تمام شد. دکمه‌ای که پاسخی نمی‌دهد، پرداخت دوباره می‌سازد. دکمه‌ی پرداخت بدون پاسخ در برابر دکمه‌ای که وضعیت پرداخت را نشان می‌دهد در نسخه‌ی پیش پس از زدن دکمه چیزی عوض نمی‌شود و خریدار دوباره می‌زند. در نسخه‌ی پس دکمه چرخنده و عبارت در حال پرداخت می‌گیرد، نوار پیشرفت دیده می‌شود و در پایان پیام پرداخت انجام شد می‌آید. نشان دادن وضعیت سامانه اصل نخست از ده اصل کاربردپذیری نیلسن پیش: بدون پاسخ پرداخت ۷۶۵ هزار تومان دو بار پس از زدن هیچ چیز عوض نمی‌شود؛ خریدار شک می‌کند و دوباره می‌زند. پس: در جریان، سپس انجام شد در حال پرداخت درگاه بانک در حال پاسخ است پرداخت انجام شد کاربر باید بداند کارش شروع شد، در جریان است یا تمام شد. دکمه‌ای که پاسخی نمی‌دهد، پرداخت دوباره می‌سازد.
اصل نخست نیلسن در عمل: دکمه‌ی بی‌پاسخ پرداخت دوباره می‌سازد، و دکمه‌ای که وضعیت را نشان می‌دهد خیال کاربر را راحت می‌کند.

پیش‌نیاز یادگیری UI و UX

این پرسش زیاد جست‌وجو می‌شود و پاسخش از آنچه به نظر می‌رسد ساده‌تر است. برای شروع این‌ها لازم نیست:

  • نقاشی کردن. طراحی رابط بیشتر چیدن و تصمیم گرفتن است تا کشیدن.
  • برنامه‌نویسی. تا مرحله‌های پایانی این مسیر، بدون کد پیش می‌روید.
  • نرم‌افزار گران. با یک حساب Claude و یک مرورگر می‌شود شروع کرد.

و این‌ها لازم است:

  • دقت در دیدن. عادت کنید از هر برنامه‌ای که با آن کار می‌کنید، ایراد بگیرید: کجا گیر کردید و به چه علت.
  • واژه‌ی دقیق. هر ایرادی که می‌بینید، باید بتوانید نامش را بگویید. واژه‌نامه‌ی طراحی برای همین ساخته شده است.
  • یک پروژه‌ی واقعی. کار واقعی با کاربر واقعی، ایرادهایی را نشان می‌دهد که خواندن تنها هرگز نشان نمی‌دهد.
  • خواندن انگلیسی ساده. بیشتر منبع‌های اصلی این حوزه انگلیسی‌اند. لازم نیست روان باشید؛ کافی است بتوانید یک راهنما را با کمک Claude بخوانید.

با Claude

دستیار Claude هم می‌تواند در تجربه کمک کند و هم در رابط، ولی فقط اگر بداند کدام را می‌خواهید. راهنمای رسمی Anthropic می‌گوید Claude به دستور روشن و صریح خوب پاسخ می‌دهد و اگر بیش از حداقل کار را می‌خواهید، باید صریح بخواهید.

چه بگویید

  • برای تجربه: «مسیر کاربر برای خرید یک دفترچه را از جست‌وجو تا دریافت بنویس و در هر گام بگو کاربر ممکن است چه سؤالی داشته باشد.»
  • برای رابط: «برای گام پرداخت همین مسیر، صفحه‌ای بساز که هزینه‌ی ارسال را پیش از زدن دکمه نشان دهد.»
  • برای سنجش: «این صفحه را با ده اصل کاربردپذیری نیلسن بسنج و برای هر اصل یک ایراد یا یک تأیید بنویس.»

جایی که Claude به راه اشتباه می‌رود

وقتی گفته شود «یک صفحه‌ی خرید بساز»، Claude همان صفحه را می‌سازد، چون همان خواسته شده است. پرسش‌های تجربه، مثل اینکه خریدار کجا تردید می‌کند یا پس از خرید چه اتفاقی می‌افتد، پرسیده نمی‌شوند. صفحه‌ی زیبا نشانه‌ی تجربه‌ی خوب نیست.

چطور بسنجید

پیش از هر صفحه، اول از Claude جریان کاربر را بخواهید و تأییدش کنید. بعد صفحه را بخواهید. در پایان، صفحه را با ده اصل بالا بسنجید. اگر برای اصلی هیچ چیزی در صفحه نبود، آن اصل را جدا از Claude بخواهید.

قدم بعد

این مقاله مرحله‌ی اول نقشه راه یادگیری UI/UX با هوش مصنوعی است. قدم بعد، یاد گرفتن کار با Claude در طراحی است: طراحی رابط کاربری با هوش مصنوعی.

منبع‌ها

  • گروه نیلسن نورمن: «The Definition of User Experience (UX)».
  • گروه نیلسن نورمن: «Usability 101: Introduction to Usability».
  • گروه نیلسن نورمن: «10 Usability Heuristics for User Interface Design».
  • مستندات Claude: «Prompting best practices».

پرسش‌های پرتکرار

تفاوت UI و UX چیست؟
رابط کاربری (UI) چیزی است که روی صفحه دیده و به کار برده می‌شود، و تجربه‌ی کاربری (UX) کل ارتباط کاربر با محصول و خدمت است؛ رابط بخش مهمی از تجربه است، نه همه‌ی آن.
رابط کاربری یا UI چیست؟
هر چیزی که کاربر روی صفحه می‌بیند و با آن کار می‌کند: دکمه، فرم، منو، رنگ، قلم و چیدمان.
تجربه‌ی کاربری یا UX چیست؟
به تعریف گروه نیلسن نورمن، همه‌ی جنبه‌های ارتباط کاربر نهایی با شرکت، خدمات و محصولاتش؛ از پیدا کردن محصول تا پشتیبانی پس از خرید.
کاربردپذیری با تجربه‌ی کاربری چه فرقی دارد؟
کاربردپذیری ویژگی کیفی رابط است: کاربر چقدر آسان کارش را با رابط انجام می‌دهد. تجربه‌ی کاربری از آن بزرگ‌تر است و بیرون از صفحه را هم در بر می‌گیرد.
پیش‌نیاز یادگیری UI و UX چیست؟
نقاشی و برنامه‌نویسی لازم نیست. دقت در دیدن، واژه‌ی دقیق برای ایرادها، یک پروژه‌ی واقعی و خواندن انگلیسی ساده لازم است.
ده اصل کاربردپذیری نیلسن کدام‌اند؟
نشان دادن وضعیت سامانه، هم‌خوانی با دنیای واقعی، کنترل و آزادی کاربر، یکدستی، پیشگیری از خطا، شناختن به‌جای به خاطر سپردن، انعطاف و کارایی، طراحی کمینه، کمک به جبران خطا، و راهنما.

نظرها

نظرها در حالِ بار شدن است…

مطلب‌های دیگر